Karakter & veranderbaarheid – Huib Kraaijeveld
In de teksten van Momo Development is het woord ‘verandering’ consequent vervangen door ‘ont-wikkeling’. Vooral het leesstreepje heeft een speciaal belang; het representeert een aanname over hoe mensen in elkaar zitten. Simpel gezegd zit alles (talenten, competenties, creativiteit) al in een mens. Het enige wat je als dienstverlener dus hoeft te doen is dat eruit laten komen ….. en vooral niet proberen mensen van alles aan te leren of te veranderen. Er zijn verschillende invalshoeken die van deze aanname uitgaan. In dit artikel zal ik de Ontologie (Socrates & Plato) belichten. Ook zal ik een paar zijdelingse verwijzingen geven naar aanverwante zienswijzen, zoals de logische niveau’s in de NLP (Neuro-Linguïstisch Programmeren, van o.a. Bateson). Dit stuk is geenszins een volledige en theoretisch correcte verhandelingen en bovendien vast ook doorspekt met mijn eigen meningen en voorkeuren, maar het is vooral bedoeld voor het (misschien opnieuw) vormen van een eigen visie op hoe mensen in elkaar zitten en de praktische toepasbaarheid van dat inzicht in het dagelijks leven en werk. Ik zal ook cursus- of leestips geven. Mocht je er iets mee willen, dan heb je een handvat. Toen het orakel van Delphi sprak dat Socrates de wijste man van Griekenland was, geloofde hij dat niet. Hij was ervan overtuigd dat hij niets wist en dat anderen veel meer wisten dan hij. Om dat te onderbouwen trok hij het land door en ondervroeg alle mensen die hij als wijzer inschatte dan hemzelf. Hij ontdekte iets: dat anderen ook niets wisten, maar dat hij de enige was die wist dat hij niets wist. En dat bedoelde het orakel met wijsheid. De Ontologie is gebaseerd op de Dialoog van Socrates. De Ontologie, ook wel Toegepaste Filosofie genoemd, is opgebouwd uit paradoxen. De belangrijkste is de paradox die stelt dat alle mensen in wezen hetzelfde (en daarmee één zijn) en tegelijk in karakter uniek zijn en zich daarmee van elkaar (lijken) te onderscheiden. Dit is de zogenaamde illusie van ‘gescheiden zijn’. Het karakter van mensen is in deze paradox een ‘val’: enerzijds bestaat een karakter uit een ‘succesformule’, anderzijds uit een ‘klacht‘. Terwijl ik vertel waarom het een val wordt genoemd, zal ik verduidelijken hoe een karakter zich (volgens de Ontologie tenminste) vormt. Als heel klein kind is alles nieuw, spannend, kortom open (los van programmering van voor of tijdens de geboorte, maar dat wordt buiten de Ontologie geplaatst, omdat het wezen dan nog geen verbale taal heeft). Alles wat we willen (liefde, waardering, aandacht, eten) is er - in de ervaring van het kind en daardoor in de buitenwereld. Op een gegeven moment echter gebeurt er ‘iets’ - een kleine ramp. Dit ‘iets’ kan variëren van een onverwachte onweersbui, tot even neergezet worden omdat de telefoon gaat, tot incest. Er is in ieder geval in de beleving van het kind iets flink ‘mis’ met de wereld en dus met hem- of haarzelf. Er ‘gewoon zijn’ brengt niet meer automatisch alle geneugten van het leven….. daar moet vanaf nu iets voor gedaan worden. De eerste bouwstenen zijn gelegd: aan de ene kant het ontstaan van de klacht (als voorbeeld: de wereld is niet eerlijk, want ik krijg niet wat ik wil), aan de andere kant de manier om daarmee om te gaan (bij hetzelfde voorbeeld: lief doen, zodat er liefde blijft komen). En iedere keer dat het kind voelt dat hij te kort aan liefde, warmte, aandacht of wat dan ook krijgt, valt hij hierop terug. Vaak werkt dat, soms niet - wat dan weer een prachtige bevestiging van de klacht is: hij doet zo z’n best, maar krijgt niet wat-ie wil…… het leven is niet eerlijk! Vaak komt in de pubertijd de tweede bouwsteen: een eerste verliefdheid, je afzetten, juist erbij willen horen of de beste willen zijn op school, ‘moeten’ presteren met sport, gepest worden met puistjes of vet (dus: mooi gevonden willen worden). En weer is er iets ‘mis’: de wereld was al oneerlijk, maar nu moet er toch echt actie ondernomen worden om erbij te mogen horen, om je sociale plek in te nemen….. Dus: make-up, hard studeren, biechten, voetbaltraining, versiertruukjes als volgende onderdeel van de succesformule en een bevestiging van de eigenlijke klacht: “ik ben niet geliefd zoals ik ben”. Ook dit werkt (vaak), we halen onze succesjes (wat even oplucht en een gevoel van macht over ons eigen leven geeft), zetten ons lekker af tegen alle heilige huisjes of doen erg goed ons best aan alle verwachtingen te voldoen (wat op precies hetzelfde neerkomt) en bereiken de leeftijd van volwassenheid. Dan komt de derde en laatste bouwsteen: er gebeurt weer ‘iets’ (“the break in belonging”) en dan is het zeker…. “We staan er alleen voor, de wereld is echt zoals-ie is en ik ook”. We leren ons derde ‘kunstje’ om daar zo goed mogelijk mee om te gaan (bijvoorbeeld: een duidelijke mening over alles hebben, nooit laten blijken dat je hulp nodig hebt). En de rest van ons leven perfectioneren we de combinaties van deze drie pijlers - als de zijvlakjes van een diamand. De ‘val’ is dat ons beeld van de wereld en onszelf niet per se ‘waar’ is. Als een aapje dat de banaan vasthoudt in de glazen valkuil in het bos en daarmee zijn gevangenschap of dood tegemoet gaat, zo houden mensen vast aan hun vooroordelen, meningen, drama’s, rechtvaardigingen, redenen om vooral niet iets aan te hoeven gaan, verwijten, en manieren om voor elkaar te krijgen dat in ieder geval anderen goed over ze denken - ook al weten ze zelf diep van binnen dat het niet oprecht is. Wat dit oplevert is een leven waarin mensen enerzijds achter wortels aanhollen (promotie, huwelijk, vakantiehuisje in Spanje - steeds uit wat het leven ‘ooit’ wel leuk gaat maken) en anderzijds een leven waarin mensen veel energie besteden aan het ongewenste te vermijden of te veranderen (werken aan een relatie die niet loopt, overwerken aan je baan niet kwijt te raken, problemen analyseren, vreemdgaan om uit een sleur te komen). Het zijn in het heden is daarmee zo goed als onmogelijk; of het verleden of de toekomst speelt de hoofdrol. De enige manier om uit deze val te komen is te zien en accepteren dat je er in zit - de volgende paradox: het hebben van een karakter en er tegelijk vrij van zijn. Ieder moment dat dat gebeurt (en je dus in het moment zelf leeft), gebeuren er persoonlijke wonderen - omdat mensen dan iets ‘groters’ stellen tegenover hun sociale angstjes en angsten (gekwetst, afgewezen, misbruikt, etcetera worden). Een aansprekend voorbeeld daarvan blijft Ghandi: een kleine, gewone man die voor iets buitengewoons (de Engelsen geweldloos uit India krijgen) ging. En het maakt niet zo heel veel uit voor de beeldvorming, dat het hem uiteindelijk niet ‘gelukt’ is, toch? Daarmee komen we bij het uitgangspunt van de Ontologie: ieder individueel mens is ‘een ruimte’ voor iets - een thema, iets om voor te leven (bijvoorbeeld: vrijheid, bijdragen aan anderen, vertrouwen). Zonder dat zouden we trouwens niet eens in deze 4-dimensionele wereld kunnen ‘bestaan’…. Het enige dat voor creatie van je eigen leven / ervaring nodig is, is zelfkennis (voornamelijk over je dromen en de angsten die dat in de weg staan ) en de durf om die kennis toe te passen in het leven. Bij de meeste mensen gebeurt dit een paar keer in het leven ‘per ongeluk’, vaak na een wereldreis of door schokkende gebeurtenissen als ontslag, ziekte of overlijden van een naaste. Uiteindelijk is dit alles terug te voeren op ‘de zin van het leven’ en de illusie van winnen of verliezen, slagen of falen, leven of overleven. De mensheid is tenminste in de laatste 30 eeuwen met weinig nieuws bezig geweest - alleen de verpakking wisselt steeds. De hellestraf uit de Middeleeuwen is heden ten dagen bijvoorbeeld vervangen door de dreiging van koersval op de beurs… En angst is een slechte raadgever, zeggen ze. Mensen worden geboren in een leven waarvan de spelregels allang bepaald zijn. Van jongs af aan wordt dat er met de paplepel in gegoten: met twee woorden praten, oppassen met oversteken, goede cijfers halen op school, aardig doen tegen andere kinderen. En op latere leeftijd: studeren, van drugs afblijven, meningen hebben over bijvoorbeeld Joden, buitenlanders en zwakzinnigen, je aan de wet houden, bij elkaar blijven zolang de kinderen in huis zijn, pillen slikken bij depressie. We hebben ons aan vele sociale regels te houden…. De kunst in het leven is te ‘weten’ wat de illusie is en wat belangrijk voor je - dan en dan alleen is een mens creatief op een manier die maakt dat zaken gaan stromen…… en wordt het leven verrassend. Misschien is de enige relevante vraag wel de vraag wat nou echt een wezenlijk doel voor je is: veel geld verdienen, je zin krijgen, zo lang mogelijk getrouwd zijn, zo veel mogelijk verschillende mensen in bed krijgen, India bevrijden van de Engelsen. Het maakt daarbij niet uit of dat antwoord ‘goed’ is en of die eeuwig hetzelfde blijft. Die zelfde vraag kun je jezelf stellen door jezelf voor te stellen op je sterfbed en te kijken wat je wil zien om voldaan dood te kunnen gaan. Er zijn een aantal andere benaderingen, die hier iets mee van doen (kunnen) hebben: Bij het kiezen van een insteek van een ontwikkelingstraject lijkt het me belangrijk te weten waar je (samen) van uitgaat. Het is mogelijk uit te gaan van de aanname dat mensen alles al in zich hebben. De kunst is dan het (werkende) leven zo te organiseren dat dat eruit komt. Vandaar dus de vervanging van het woord ‘verandering’ door ‘ont-wikkeling’. Zo, dit was een stuk over een invalshoek van hoe mensen in elkaar zitten. Verzoeken om andere artikelen (bijvoorbeeld over hetzelfde onderwerp gezien van het Mental Preference Concept) zijn welkom! Ik vind dit leuk om te doen – kennis en vooral creativiteit werkt het beste als het vrij is. Geen idee of ik aan alle wensen tegemoet kan komen, maar ach: ik weet van alles even veel en even weinig. |